Avrupa Birliği’nden ayrılması nedeniyle Birleşik Krallık’ın Gümrük Birliği ilişkisi Türkiye ile sona ermiş ve taraflar arasındaki ticaret rejiminin yeniden belirlenmesi gerektiğinden 1 Ocak 2021 tarihinde Gümrük Birliği’nin getirdiği olanak ve kazanımları korumak maksadıyla Birleşik Krallık ve Türkiye arasında Serbest Ticaret Anlaşması imzalanmıştır.
Bu anlaşma sayesinde tarafların ticari ve ekonomik ilişkilerinin çerçevesi korunmakta ve taraflar arasındaki ticari ilişkilerinin güçlendirilmesi amaçlanmaktadır. Serbest Ticaret Anlaşmasının kapsamı geniş olmakta, tüm sanayi ve tarım ürünlerini kapsamaktadır. Anlaşma’nın en önemli sonucu ise, tarafların anlaşmada belirtilen ürünler üzerinde gümrük vergilerini kaldırması ve ihracat halinde resim, vergi gibi bir yükümlülük uygulanmamasıdır. Anlaşma’nın kapsamını henüz hizmetler, yatırımlar gibi alanlar içermemekte fakat yakın zaman içerisinde anlaşmanın hükümlerinin genişletilmesi planlanmaktadır.
- Gümrük Birliği Anlaşması: Türkiye ve Avrupa Ekonomik Topluluğu
Türkiye ve Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET), 1963 yılında “Ankara Anlaşması” adi verilen bir Ortaklık Anlaşması imzalamıştır.[1] Anlaşmada, Türkiye’nin Avrupa Birliği ortak pazarına girişi için üç aşamalı bir kademe öngörülmektedir.[2] Bu aşama öncelikle hazırlık aşaması olmakta (1964 – 1970); sonrasındaki aşama geçiş aşaması olarak adlandırılmakta (1973 – 1995); ve en son aşama ise nihai aşama olmaktadır (1996’dan tam ekonomik entegrasyona kadar).[3]
Nihai aşama sürecine geçişte, 1995 yılında, Gümrük Birliği Kararı kabul edilmiştir ve bu anlaşmaya göre taraflar, gümrük tarifeleri ve muadili vergilerden muaf olmak kaydıyla malları gümrük bölgesi içinde serbestçe hareket ettirebilirler.[4] Bu karar, 1 Ocak 1996’da yürürlüğe girmiştir.
- Gümrük Birliği Anlaşması ve Anlaşmanın Türkiye’ye etkisi
Gümrük Birliği Anlaşması, Avrupa Birliği’nin Birliğe üye olmayan bir ülke ile kurduğu ilk önemli anlaşmadır. Anlaşmanın 2. Maddesinin 6. Fıkrası gereğince taraflar arasındaki ticari işlemlere ilişkin gümrük vergileri ilgili maddede belirtildiği üzere “Bu Anlaşmada aksi belirtilmedikçe, taraflardan her biri, diğer tarafın menşeli sanayi malları üzerindeki tüm gümrük vergilerini kaldıracaktır” [5] denmek suretiyle Anlaşma’nın yürürlüğe girişinden itibaren ithalat veya ihracat üzerine yeni hiçbir gümrük vergisinin konmayacağı açık bir şekilde belirtilmiştir.
İlaveten anlaşmanın 2. Maddesinin 8. Fıkrası gereğince “Gümrük vergileri dışındaki vergi, resim ve harçlar ile eş etkili tüm tedbirler, bu Anlaşmanın yürürlüğe girmesinden itibaren her iki tarafça kaldırılacak ve tekrar yürürlüğe konulmayacaktır”[6] denmiştir.
Anlaşmanın uygulamaya girmesiyle birlikte Avrupa Birliği ve Türkiye arasındaki Gümrük Birliği her ne kadar Türkiye’yi üretkenlik kazancına teşvik etse de Türkiye’nin müktesebata uyum sureci halen devam ettiğinden ve sonuçlanmadığından anlaşmanın Türkiye’yi bazı durumlarda zor durumda bıraktığından bahsetmek mümkündür.
Örneğin 2019 yılında Avrupa Birliği ve Japonya arısında bir Serbest Ticaret Anlaşması imzalandı ve yürürlüğe girmiştir. Bu anlaşmaya göre Japonya’dan gelen mallar Avrupa Birliğine gümrüksüz bir şekilde girecek, Avrupa Birliği ihraç ürünleri de Japonya’ya gümrüksüz şekilde girecektir. Anlaşma sadece Avrupa Birliği’ne değil aynı zamanda Avrupa Birliği ile ortak gümrük tarifesi uygulayan Türkiye’ye de etkili olmaktadır – Japon malları Türkiye’ye gümrüğe tabi olmadan girecektir. Fakat Türkiye Japonya’ya urun ihraç ettiği taktirde gümrük vergisine tabi olacaktır. Bu dezavantajlı durumu Türkiye lehine çevirmek ise ancak Türkiye ile Japonya arasında ayrı bir Serbest Ticaret Anlaşması imzalanması taktirde mümkün olacaktır. Böyle bir anlaşmanın imzalanması ve yürürlüğe girmesi bir süreç alacağından, Türkiye’de bulunan Türk ihracatçı Japon pazarında dezavantajlı duruma düşmektedir.
Bu durumda Gümrük Birliği Anlaşmasının yenilenmesi gerekmektedir. Fakat 2018 yılında Avrupa Birliği Komisyonu Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne giriş müzakerelerinin tekrar başlamayacağını ve Gümrük Birliği Anlaşmasının da güncellenmeyeceğini belirtmiştir.
Gümrük Birliği Anlaşmasını etkileyecek diğer bir ülkede Birleşik Krallıktır. Birleşik Krallık 2019 verilerine göre Türkiye’nin en çok mal ihraç ettiği ülkeler sıralamasında ikinci, Türkiye’nin en çok ithalat yaptığı ülkeler sıralamasında ise dokuzuncu sırada yer alıyor.[7] Birleşik Krallık, önde gelen pazarlar arasında yer almasının yanı sıra, özellikle otomotiv, televizyon, beyaz eşya, perakende ve tekstil sektörleri olmak üzere birçok sektörde Türkiye’de çok değerli bir ticaret ortağıdır.
Bu durumda, Brexit ile Birleşik Krallığın, Avrupa Birliği’nden ayrılması Türkiye ile Birleşik Krallık arasındaki Gümrük Birliği’ni de 1 Ocak 2021’den itibaren sona erdirmiştir.[8] Fakat taraflar 29 Aralık 2020’de Serbest Ticaret Anlaşması imzaladı ve bu anlaşma Türkiye için önemli sonuçlar meydana getirmektedir.
- Birleşik Krallık ve Türkiye arasında Serbest Ticaret Anlaşması
Türkiye ile Birleşik Krallık arasında Serbest Ticaret Anlaşması’nın ilgili hükümleri aşağıdaki konuları içermektedir:
- malların ticareti,
- gümrük ve ticaretin kolaylaştırılması,
- fikri mülkiyet,
- ticaretin önündeki teknik engeller,
- rekabet,
- ticaret çözümleri,
- anlaşmazlığın çözümü.
Türkiye’nin Birleşik Krallığa ihraç ettiği başlıca ürünler altın, tekstil, konfeksiyon, elektrikli ve elektriksiz makineler, motorlu taşıtlar ve parçaları, demir çelik ürünler, yalıtımlı teller, kablolar ve diğer elektrik iletkenleridir.[9] Birleşik Krallıktan başlıca ithal edilen ürünler ise dizel ve yarı dizel motorlar, otomobiller, serseri demir / çelik ve bunların tedavi ve korumada kullanılacak ihmalleri, tıbbi ürünleridir.[10]
Taraflar, 1 Ocak 2021 itibariyle, belirtilen ürünlerin (bazıları yukarıda listelenen) ithalat ve ihracatının herhangi bir ek vergiye tabi olmayacağını kabul etmiştir. Bu nedenle, Türk ihracatçıları Brexit’ten etkilenmeyecek ve iki ülke arasındaki serbest ticaret korunacaktır. Türkiye ile Birleşik Krallık arasındaki bu anlaşma, özellikle “tarifesiz” olması nedeniyle mevcut ticari ve ekonomik ilişkileri korumak anlamında iki ülke arasında ticari ilişkilere yönelik çok önemli bir anlaşmadır.
- Menşe Kuralları İlkesi
Türkiye’den Birleşik Krallığa veya Birleşik Krallıktan Türkiye’ye mal ithal ederken menşe kuralları dikkate alınması gereken önemli bir ilkedir. Bu ilke Serbest Ticaret Anlaşmasının 2. Maddesinin 5. Fıkrasında açıkça belirtilmiştir: “1. Taraflar, aralarındaki ticarette menşe kurallarını uygulamayı kabul ederler. 2. Menşe kuralları ve menşe usulleri protokolü, menşe kurallarını ve ilgili idari iş birliği yöntemlerini belirler.”[11]
Söz konusu madde hükmüne göre, ithalatçıdan malların menşe kurallarına uygun olduğunu kanıtlaması istenecektir. Taraflar, ihracatçıdan ürünün menşeinin o ülkeden olduğuna dair bir menşe beyanı sunabilirler.[12]
Beyannamenin, kimliğini açıklığa kavuşturmak için menşei ürünü ayrıntılı olarak açıklayan fatura veya konşimento hariç herhangi bir ticari belgeyi içermesi gerekir. Beyannameler sadece Türkiye’ye ithal edilirse 12 ay, Birleşik Krallığa ithal edilirse 24 ay süreyle geçerli olacaktır.[13]
Menşe kurallarında belirtilen diğer bazı gerekli şartlar vardır. Birleşik Krallık veya Türkiye’ye mal ithal ederken bu gerekliliklerin de göz önünde bulundurulması gerekir. Bu gereklilikler, Türkiye’den ve diğer ülkelerden Türkiye’ye yapılan ihracatta AB malzemelerinin ve işlemelerinin kullanılması veya malların AB ve diğer ülkeler aracılığıyla Türkiye’ye gönderilmesi işlemlerini içerir. Örneğin bir mal Birleşik Krallık menşeli ise, ürünün ambalajı veya etiketi ABD’de yapılamaz ve Türkiye’ye ihraç edilemez.
- Uyuşmazlık mahkemesi
Türkiye ile Birleşik Krallık arasında olası bir hukuki uyuşmazlığı çözmek için Sözleşme hükümlerine uygun olarak “Uyuşmazlık Çözüm Mekanizması Prosedürü” uygulanacaktır. Anlaşmazlıkların Çözümü Prosedürü, Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) üye devletleri arasındaki kesin ticari anlaşmazlıkları mümkün olan en kısa süre içinde çözmeyi amaçlamaktadır.
Bu prosedürün bir sonucu olarak herhangi bir çözüme ulaşılmadıkça, DTÖ çözüm yolları geçerli olacaktır. Çünkü DTÖ, uluslararası ticaretin sürekliliğini sağlayarak ve ülkeler arası ticari ilişkileri kolaylaştırarak, şeffaf kurallar çerçevesinde küresel ticaret faaliyetlerinin hacmini artırmayı hedeflemektedir.
Buna göre, üye ülkeler arasındaki hukuki bir anlaşmazlığı çözmenin ilk adımı bir anlaşma aşaması olacaktır. Taraflar bu aşamada anlaşmaya varıp bir çözüm bulurlarsa, hukuki süreç başlamayacak; ancak bir çözüme ulaşılamazsa, talep taahhüdü ilkesine uygun olarak hukuki ihtilafların çözümü için kurulan Uyuşmazlık Çözme Organı, uyuşmazlık konularını tartışmak ve yönetmek için toplanacaktır. Taraflar, verilen bu organın kararına uymak zorundadır.
- Sonuç
2017 yılından bu yana devam eden Brexit süreci, uzun yıllardır Avrupa Birliği ile entegre olan İngiltere’yi ülkelerle yeni ilişkiler kurmaya sevk etmiştir. Ancak sürecin belirsizliği özellikle Türkiye açısından ciddi risk faktörlerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur.
İki ülke arasında imzalanan Serbest Ticaret Anlaşmasının sanayi ve işlenmiş tarım ürünlerinde taraflara imkân sağlasa da ve sözleşme kapsamına alınsa da ve anlaşmada hizmet sektörünün hariç tutulması birtakım sorunları oluşturmaktadır. Ancak iki ülke arasındaki ticaret faaliyetlerinin kesintisiz devam edeceği ve gümrük muafiyeti sağlanması ihracatçılar tarafından olumlu karşılanmaktadır.
Öte yandan, Türk vatandaşlarına Birleşik Krallıkta çalışma ve yaşama hakkı veren “Ankara Anlaşması’nın” yürürlükten kaldırılması ve yerine henüz belirli bir yöntem önerilmemesi nedeniyle sorunlar yaşanmaktadır.
Gerek ticaret gerek eğitim gibi Serbest Ticaret Anlaşması dışındaki alanlarda resmî açıklamalar neticesinde 2 yıllık bir süre içinde daha kapsayıcı düzenlemelerin yapılabileceği öngörülmektedir.
Kaynakça
Demir, Fatma. Avrupa Birliği İstihdam ve Eğitim Politikası. 2019.
Griffiths, Richard T.; Özdemir, Durmuş, Turkey and the EU Enlargement: Processes of Incorporation. 2004.
Wallace, Helen; Pollack, Mark A.; Roederer-Rynning, Christilla; Young, Alasdair R., Policy-Making in the European Union. 2020..
[1] Fatma Demir, Avrupa Birliği İstihdam ve Eğitim Politikası (2019), s. 67.
[2] Richard T. Griffiths, Durmuş Özdemir, Turkey and the EU Enlargement: Processes of Incorporation (2004), s. 38.
[3] https://www.avrupa.info.tr/tr/gumruk-birligi-ab-ile-turkiye-arasindaki-ticareti-desteklemek-52 (son erisim 08.02.2021)
[4] https://www.avrupa.info.tr/tr/gumruk-birligi-ab-ile-turkiye-arasindaki-ticareti-desteklemek-52 (son erisim 08.02.2021)
[5] “ARTICLE 2.6
Elimination of customs duties on industrial goods
- Unless otherwise provided for in this Agreement, each Party shall eliminate all customs duties on originating industrial goods of the other Party.”
- Unless otherwise provided for in this Agreement, each Party shall eliminate all customs duties on originating industrial goods of the other Party.
[6] “ARTICLE 2.8
Export duties, taxes and other charges
- Neither Party shall adopt or maintain any duty, tax, fees or other charges of any kind imposed on the export of goods to the territory of the other Party, unless the duty, tax, fee or charge is also applied to like goods destined for domestic consumption.”
[7] https://www.mondaq.com/turkey/international-trade-investment/1023440/turkey-and-the-uk-s305gn-post-brex305t-free-trade-agreement- (son erişim 02.02.2021).
[8] Helen Wallace, Mark A. Pollack, Christilla Roederer-Rynning, Alasdair R. Young, Policy-Making in the European Union (2020), s. 382.
[9] https://www.mondaq.com/turkey/international-trade-investment/1023440/turkey-and-the-uk-s305gn-post-brex305t-free-trade-agreement- (son erişim 02.02.2021).
[10] https://www.mondaq.com/turkey/international-trade-investment/1023440/turkey-and-the-uk-s305gn-post-brex305t-free-trade-agreement- (son erişim 02.02.2021).
[11] “ARTICLE 2.5
Rules of origin
- The Parties agree to apply preferential rules of origin in trade between them.
- The Protocol on Rules of Origin and Origin Procedures lays down the rules of origin and related methods of administrative cooperation.”
[12] https://www.gov.uk/guidance/summary-of-the-uk-turkey-trade-agreement (son erişim 21.03.2021).
[13] https://www.gov.uk/guidance/summary-of-the-uk-turkey-trade-agreement (son erişim 23.03.2021).