Yıllık İzin Kavramı
4857 Sayılı İş Kanununun 53.maddesinin birinci fıkrasında “İşyerinde işe başladığı günden itibaren, deneme süresi de içinde olmak üzere, en az bir yıl çalışmış olan işçilere yıllık ücretli izin verilir” hükmüne yer verilmiştir.
Yıllık ücretli izin hakkı ile çalışanın çalışan ruh ve beden sağlığının korunması amaçlanmıştır. Bu amaç, çalışana ihtiyaç duyduğu dinlenme süresinin sağlanması suretiyle gerçekleştirilmektedir. Bir yıl çalışan kişinin belirli bir süre işyerinden uzak kalması, daha sonra verimli bir çalışma yapmasına olanak sağlayacaktır. Yıl boyu çalışan ve güçsüz konumda bulunan işçinin yıllık izin süresinde ücretini tam olarak alması gerekmektedir. Yıllık izinlerin tam ve eksiksiz kullandırıldığına ilişkin ispat yükü işverendedir.
Yıllık izine hak kazanma koşulları
İşçinin yıllık ücretli izine hak kazanabilmesi için işyerinde bir yıllık çalışma yapmış olması zorunludur. Bir yıllık süre, işçi ile işveren arasında imzalanan iş akdinin başlangıcından değil işçinin fiilen işyerinde çalışmaya başladığı günden itibaren başlayacaktır. 4857 Sayılı İş Kanununun 54.maddesinin birinci fıkrası hükmü uyarınca; “Yıllık ücretli izine hak kazanmak için gerekli sürenin hesabında işçilerin, aynı işverenin bir veya çeşitli işyerlerinde çalıştıkları süreler birleştirilerek göz önüne alınır”. Bu hükümle yıllık izin hakkının kazanılması için gerekli sürenin hesabında işçinin işyeri değişmiş olsa bile aynı işverene bağlı olarak çalıştığı sürelerin birleştirileceği ortaya konmuştur. Ancak aynı işverene ait aynı veya değişik işyerlerinde yapılan çalışmanın kesintisiz olma koşulu yoktur. Bununla birlikte, işçiye önceki feshe bağlı olarak kullanmadığı izin ücretleri tam olarak ödenmişse, bu dönemin sonraki çalışma sürelerine eklenerek izin hesabı mümkün değildir.
Yıllık Ücretli İzin Süresi Ne kadardır?
4857 Sayılı İş Kanununun 53.maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca işçinin hizmet süresinin uzunluğu esas alınmak suretiyle belirlenmiş olan süreleridir. Buna göre;
“İşçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi, hizmet süresi;
- a) Bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dahil) olanlara on dört günden,
- b) Beş yıldan fazla on beş yıldan az olanlara yirmi günden,
- c) On beş yıl (dâhil) ve daha fazla olanlara yirmi altı günden, az olamaz.” denilmiş böylelikle yıllık ücretli izin süreleri işçinin kıdemine göre belirlenmiştir. Yer altı işlerinde çalışan işçilerin yıllık ücretli izin süreleri yukarıda belirtilen sürelerin dörder gün arttırılması şeklinde uygulanmaktadır.
Yıllık izin sürelerinin belirlenmesinde esas alınan bir diğer kıstas işçilerin yaşıdır. Belli yaş gruplarına ayrıcalık tanınarak daha farklı izin süreleri uygulanması benimsenmiştir. 4857 Sayılı İş Kanununun 53.maddesinin beşinci fıkrasında on sekiz ve daha küçük yaştaki işçilerle elli ve daha yukarı işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresinin yirmi günden az olamayacağı hükmü yer almamaktadır. Bu hükümle asıl amaçlanan Anayasanın 50.maddesinin ikinci fıkrasında yer alan ve küçükler, kadınlar ile bedeni ve ruhi yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımından özel olarak korunması gerektiğine ilişkin ilkenin uygulanmasını sağlamaktır. Yıllık ücretli izin süresine ilişkin hükümler nispi emredici nitelikte olup, bu sürelerin işçi lehine olacak şekilde toplu sözleşme, işyeri uygulaması vb. ile artırılması mümkündür.
Yıllık Ücretli İzinin Uygulanması
- Yıllık ücretli izin hakkı işçinin, üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği bir hak olmayıp işçi yıllık izne ilişkin hükümlerin uygulanmasından da feragat etme hakkına sahip değildir.
- Yıllık ücretli izin tek taraflı olarak işverence bölünmek suretiyle işçiye kullandırılamaz. Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliğinin 6.maddesinin üçünü fıkrası uyarınca yıllık izin süreleri bölümler halinde kullanılabilir. Bununla beraber kullanılacak sürelerin bir bölümü on günden aşağı olamaz. Bunun dışında ise bölünme sayısı bakımından bir sınırlama yapılmamaktadır. Yani bir bölümü on gün olduğu sürece diğer günlerin bölünme sayısında herhangi bir sınır bulunmamaktadır.
- İşveren tarafından işçiye yıl içinde verilmiş olan başka ücretli ve ücretsiz izinler, dinlenme ve hastalık izinleri de yıllık izne mahsup edilemez. Bunun yanında işçinin izin sırasında hastalanması durumunda hastalıkta geçen süreler izin süresine eklenir. Bu nedenle normal zamanda işçinin dinlendiği zamanlar da yıllık izin süresi içerisinde değerlendirilemez. Tatil yapılan cumartesi günü, gerçekte iş günü olduğundan yıllık izin süresinden sayılır.
- 4857 Sayılı İş Kanununun 56.maddesinin altıncı fıkrası uyarınca; “Yıllık ücretli izinleri işyerinin kurulu bulunduğu yerden başka bir yerde geçirecek olanlara istemde bulunmaları ve bu hususu belgelemeleri koşulu ile gidiş ve dönüşlerinde yolda geçecek süreleri karşılamak üzere işveren toplam dört güne kadar ücretsiz izin vermek zorundadır. “
- Yıllık ücretli izin sırasında işçinin başka bir işte çalışması dürüstlük kuralına aykırıdır. Eğer çalışırsa, işveren 4857 Sayılı İş Kanununun 58.maddesi uyarınca ona ödediği izin ücretini geri alabilir veya henüz ödememişse ödemekten kaçınabilir.
- İşçi istediği zaman izne ayrılamaz. İşveren veya işveren vekilleri, işyerinde yürütülen işlerin nitelik ve özelliklerine göre, yıllık ücretli izinlerin, her yılın belli bir döneminde veya dönemlerinde verileceğini tayin edebilir. Bunu işyerinde ilan eder.